ویژگی موسیقی شمال همدان

بسیاری از مقامهای محلی این ناحیه چنان است که نمی‌توان به هنگام اجرای آنها سازهای ضربی به کار برد؛ از این رو به ندرت در کنار چوگور یا کمانچه محلی، سازهایی همچون دایره می‌نوازند. همچنین گروه نوازی نیز در میان نوازندگان محلی همدان چندان رایج نیست. این ویژگی در میان عاشیقهای آذربایجان غربی، اوزانهای ترکیه و شاهسونهای قم .  همچنین بخشی‌های شمال خراسان و باغشی‌های ترکمن مشترک است؛ البته دونوازی به شکل چوگور و بالابان یاکمانچه و چوگور کمابیش متداول بوده است؛ اما گروه نوازی چند چوگور با هم یا با سازهای دیگر اصلاً مرسوم نیست. در توضیح تمایل نوازنده‌ها به تکنوازی یا عدم کاربرد سازهای ضربی، می‌توان گفت که اکثر نغمات محلی، ریتم منظم ندارند و در نواختن یک مقام، گاه از میزانهای مختلف استفاده می‌شود و تعدادی از مقامها نیز اساساً ضربی نیست. از سوی دیگر، متداول‌ترین کاربرد این موسیقی، در نقل داستان بوده‌است که عاشیق به مناسبت حال و هوای مجلس و اقتضای داستان پردازی خود، از نغمه‌ها و مقامها و ریتمهای مختلف استفاده می‌کند؛ در حالی که کاربرد هم‌نوازی، اغلب در اجرای تصنیف است ودر موسیقی ترکی منطقة همدان، تعداد تصانیف، اندک است.

عاشیقهای همدان از دیرباز در زنده نگاه داشتن موسیقی بومی این ناحیه کوشیده‌اند. ساز اصلی عاشیقها چوگور است که بازمانده ساز کهن «چونگور» است. تعدادی انگشت شمار نیز در نواختن کمانچه مهارت دارند و در دهه‌های اخیر تعدادی نیز به نواختن تار فارسی و ویولون روی آورده‌اند. بالابان و نی فلزی نیز کمابیش در میان نوازندگان محلی رایج بوده‌است.

همچنان که پیشتر گفته شد، بیشترین کاربرد موسیقی ترکی همدان در نقل داستان بوده است؛ همچنان که در بین عاشیقهای آذربایجان و بخشی‌های ترکمن و ترکان شمال خراسان رایج است.

داستانهای رايج در نواحی شمال همدان كه عاشيقها روايتگر آن هستند

·         اصلی و کرم

·         بهرام و گلندام

·         تيليم‌خان و مهری

·         حمرا

·         خسته‌قاسم و لزگی‌احمد

·         خسرو و صنم

·         رضا گؤيچک

·         زهره و طاهرميرزا

·         سليم شمس

·         سیدی

·         شاه‌اسماعيل

·         شيرين بيرچك

·         صياد و سادات

·         عاشق آيدين

·         عباس و گل‌گز

·         غريب و شاه‌صنم

·         کور اوغلی

·         كلبی و حوری‌زاد

·         گرگرلی محمد

·         محمد بيگ‌جان سوداگر

·         محمد و پری

·         محمود و نگار

·         معصوم و افروزپری

·         ورقه و گلشاه

چند مقام كه در تركی گويش همدان هوا يا صوت نيز گفته می‌شود:

·         بوتون‌شکسته

·         بياتی

·         دوبیتی

·         ردبار (رودبار)

·         زارُتمه

·         شاختایی

·         عثمانلی

·         قُبا (يا كسمه)

·         نيم‌قُبا

·         کَرَم (يانقون کَرَم، هجران کَرَم، يورقون کَرَم و للَه كَرم)

·         کوراوغلو

·         گرایلی

·         ماران

·         مهربان (به چند مقام مشابه اطلاق می‌شود).

·         هشتری

·         یاریم‌شکسته (يا گزمه يا گردشی)

عاشقهای قديمی اجرای خود را با شاختايی آغاز كرده، گرايلی می‌نواخته‌اند و سپس از مقامهای ديگر استفاده می‌كرده‌اند. امروزه چنين ترتيبی رعايت نمی‌شود. تقريباً تا سه دههٔ قبل تعدادی تصنيف در اين منطقه رايج بود؛ اما امروزه به‌ندرت خوانده می‌شوند. اين تصانيف محلی تقريباً به شور فارسی شباهت دارند. مقامهای تركی در مقايسه با موسيقی فارسی، در مايه‌هايی شبيه به افشاری، راست‌پنجگاه و شور اجرا می‌شوند.

چند سال پيش يكی از نوازندگان محلی به نام عاشيق‌عزيز تصنيفی ساخت كه مورد توجه بسياری از ترک‌زبانان همدان قرار گرفت و اوجه داغلر صوتی نام گرفت.

چند نغمه مربوط به شاهسونان ساوه و قم نيز در بين نوازندگان و خوانندگان اين ناحيه با عنوان شاهسؤونلر صوتی رايج است. همچنين مقامی به نام زرگری کم و بيش اجرا می‌شود که به نوازندگان قوم زرگر اطراف ساوه منسوب است.